A A A

Regulowanie masy ciała w sporcie

W dyscyplinach sportowych, w których zawodników dzielimy na kategorie wagowe (zapasy, judo, boks, podnoszenie ciężarów) często zachodzi konieczność regulowania masy ciała, przede wszystkim obniżania jej przed zawodami. Główną przyczyną jest niekontrolowane spożycie pożywienia i dopuszczanie w okre- sach międzystartowych do przybierania na wadze. Czy można tej ciągłej i niezdrowej huśtawki uniknąć? Oczy- wiście. Ale pierwszym nakazem byłoby dbanie o stabilność na- leżnej masy ciała, w której zawodnik startuje. Wzrost masy ciała ma swoje uzasadnienie jedynie wtedy, gdy dzieje się to kosztem wzrostu tkanki aktywnej, tj. mięśni. Jeśli na skutek tego zawodnik kwalifikuje się do wyższej kategorii wagowej, to należy go do niej przesunąć. W sportach siłowych obserwuje się w ciągu kilku lat systematycznego treningu wzrost masy ciała o 10-15 kg. Temu naturalnemu następstwu rozwoju nie należy stawiać ba- riery przez sztuczne obniżanie masy ciała. (Dobrew i wsp. 1972. Gesselevisch 1973). Niekontrolowane obniżanie masy ciała może przynieść szcze- gólnie wielkie szkody młodym zawodnikom, którzy mają natu- ralne prawo do wzrostu masy ciała, dzięki wzrostowi i rozwojowi fizycznemu. Natomiast przyrost masy ciała zarówno u młodocianych, jak i u dojrzałych sportowców, kosztem rozrostu tkanki tłuszczowej nie jest wskazany ze względu na obniżanie się sprawności fizycznej. Bywa, że mimo „tycia" sprawność i wydolność fizyczna zawod- nika nie obniża się, ale dzieje się tak tylko wtedy, gdy jedno- cześnie przybywa masy mięśni i następuje poprawa techniki pracy. Nadmiar tkanki tłuszczowej u zawodnika można zmierzyć dokładnie metodami naukowymi, przy pomocy pomiarów antropo- metrycznych, metodą densytometryczną lub inną (Piechaczek 1975). Można się też zorientować, obserwując grubość fałdu skórno- -tłuszczowego na brzuchu lub w innych miejscach. Decyzję przed zawodami, że zawodnik powinien przejść do niższej kategorii wagowej, można podjąć tylko w stosunku do takiego sportowca, u którego stwierdza się zapasy tkanki tłuszczowej. Natomiast należy z tego procederu zrezygnować, jeśliby to miało się odbyć kosztem spadku tkanki aktywnej (Celejowa i wsp. 1980, 1983). Głównym obiektem manipulacji masą ciała w sporcie są za- wodnicy w najniższych kategoriach wagowych, u których, jak wykazały nasze badania na zapaśnikach w stylu wolnym, bywa że ciężar tkanki aktywnej jest niższy, niż kategoria wagowa, w której startują (tab. 85). (Celejowa i wsp. 1983). Tacy zawodnicy nie tylko nie powinni „zbijać wagi", lecz należy ich przesunąć do kategorii wyższej. Trener kadry wyciągnął taki wniosek z badań (Najmark i" Celejowa 1986). Bywają sytuacje, kiedy można i trzeba obniżyć masę ciała. Jak to zrobić? Przede wszystkim, jak już wspomniano, zachować na stałym poziomie optymalną masę ciała, charakterystyczną dla danej dyscypliny sportu. Badania naukowe dowiodły, że normy przy tym są inne w sporcie, niż dla ogółu populacji w Polsce. Charakterystyczne dane antropometryczne, dotyczące wzrostu i masy ciała w różnych dyscyplinach sportowych u dorosłych zawodników podano wg Ziemilskiej (1973) w tab. 35. Jak widać, lekkoatleci, biegacze na długich dystansach, mają znacznie niższą masę ciała, niż ilość centymetrów wzrostu ponad jeden metr, ciężarowcy zaś odwrotnie: mają masę ciała znacznie wyższą niż ilość centymetrów ponad 1 metr. świadczy to o różnym stopniu rozwoju tkanki mięśniowej u tych zawodników. Warunkiem zachowania stabilnej masy ciała u dorosłych sportowców jest zrównoważony bilans energetyczny, tj. przyjmo- wanie pożywienia o wartości energetycznej równej dobowemu wydatkowi energii. Najprostszym sprawdzianem tego jest kon- trolowanie masy ciała przez ważenie się co pewien czas, w dys- Za- wod- nicy Kategoria wagowa kg Masa ciała kg % tłuszczu Masa tłuszczu kg % tkanki aktywnej Masa tkanki aktywnej kg Wiek lata 1. 48 51,6 7,6 4,1 92,0 47,5 20 2. 48 55,0 5,9 3,3 94,1 51,7 21 3. 52 57,0 7,4 4,3 92,6 53,6 23 4. 52 58,2 5,3 3,0 94,7 53,2 23 5. 52 55,2 5,5 3,0 94,6 52,0 23 6. 57 63,2 7,1 4,5 92,9 58,8 20 7. 62 67,7 5,5 3,4 94,6 64,0 20 8. 62 65,0 4,3 2,8 95,7 62,2 21 9. 68 70,0 8,3 5,8 91,7 64,2 24 26. 52 53,1 8,8 4,7 91,0 48,4 22 X 72,7 ± 16,78 72,1 8,7 ±2,51 6,5+2,51 91,3±2,51 65,6+12,56 22+2,02 Tabela 85. Komponenty ciała zapaśników w stylu wolnym badanych metodą densy- tometryczną wg Piechaczka (Celejowa i wsp. 1980) cyplinach związanych z kategoriami wagowymi — codziennie, rano na czczo, bez odzieży, po oddaniu moczu i kału. W praktyce sportowej stosuje się następujące metody obniżania masy ciała przez: — utratę wody z organizmu, — ograniczanie pożywienia, — ograniczanie pożywienia i utratę wody z organizmu. Odwadnianie stosuje się przez wzmożenie pracy i nałożenie dresu, na skutek czego podczas treningu zawodnik bardzo obficie się poci. Jest to odwodnienie wysiłkowe. Stosuje się również odwod- nienie termiezne w długotrwałej saunie. W naszych badaniach (Celejowa i wsp. 1980) wykazaliśmy, że odwodnienie wysiłkowe jest mniej szkodliwe niż termiczne, bo zawodnicy tracę z potem mniej składników mineralnych, przede wszystkim potasu (tab. 86). Okazało się też, że im więcej zawodnicy tracą potu termicz- Tabela 86. Straty sodu i potasu w pocie termicznym wydzielonym podczas sauny (wg Celejowej i wsp. 1980) Zawodnicy (zapaś- Masa ciała Straty w mEq/l nicy w st. wolnym) kg sód potas T. Ł. 66,0 45,3 6,4 M. J. 62,0 49,8 7,6 X 64,0 47,6 7,0 nego, tym więcej tracą też makro- i mikroelementów (ryc. 15). A przy tym po odwodnieniu termicznym w większym stopniu spada sprawność fizyczna. Do utraty wody wysiłkowej podczas normalnych treningów zawodnicy są zaadaptowani. Codziennie bowiem tracą 2-4 i więcej litrów potu podczas 2- lub 3-krotnych treningów w ciągu dnia. Wytrenowani zawodnicy tracą przy tym mniej cennych skład- ników odżywczych z potem, niż osoby niewytrenowane. Straty wody i zawartych w niej składników odżywczych zawodnicy uzupełniają przez posiłki, tak że nazajutrz rano masa ich ciała wraca do pierwotnego poziomu. Groźne dla zdrowia i sprawności fizycznej jest gwałtowne odwadnianie termiczne i — co godne potępienia — odwadnianie przy użyciu środków farmakologicznych, co może doprowadzić nawet do śmierci (Jeliffe i wsp. 1969). Najlepszą metodą obniżania masy ciała jest ujemny bilans energetyczny, tj. „niedojadanie" czyli niepokrywanie wydatku energii pożywieniem. Dietą o niewiele niższej wartości energe- tycznej od wydatków energii można stracić w ciągu 1-2 miesięcy do kilkunastu kilogramów bez żadnego uszczerbku dla zdrowia i sprawności fizycznej. Przy okrojeniu wartości energetycznej pożywienia o 40-50% można w ciągu kilku dni stracić kilka kilo- gramów (Celejowa i wsp. 1982). Jeśli zachodzi potrzeba „zrzucenia" tuż przed zawodami 1-2-3 kg można zastosować krótkotrwałe odwodnienie termiczne (saunę), z tym, że po zważeniu zawodnik wypije odżywczy napój, zawierający składniki mineralne (Celejowa i wsp. 1980). Badania dowiodły (Gezelewicz 1973, Celejowa i wsp. 1983), że wówczas sprawność fizyczna jest zachowana. Lecz podanie napoju odżyw- czego musi nastąpić do 4 godzin przed startem. Jeśli ważenie zawodników odbywa się na 30-60 minut przed startem, nie można pić większych ilości napojów, bo wtedy woda zalega w żołądku i nie nastąpi nawodnienie organizmu (ryc. 16 i 17, 18, 19). kG 80 78 7C 72 70 68 66 64 62 60 58 -PI Ą KW SC —ot ..- M.F U. MM _Z.W Ryc. 16. Zmiany masy ciała u zapaśników w stylu wolnym stosujących ujemny bilans energetyczny (wg Celejowej i wsp. 1983) 3868 -j—| TT 1449 1289 Kalorie B00- 500- 40(1 300 - 200 100 536 143 130 BO rl 51 Białko Tłuszc? Węglowodaoy 3000 ,'000 1000 X,7/Ą Spożycie w stołówce | | Norma Spożycie w stołówce + odżywka Spożycie Ryc. 17. Porównanie z norma, średniej wartości odżywczej spożytego pożywienia w stołówce i z dodatkiem od^ki przez zapaśników w stylu wolnym, obniżających mase ciała, podczas zgrupowania treningowego w kw.ctmu 1980 r. w COS-Oddz.ał w Zakopanem (wg Celejowej i wsp. 1980) O) 6000 Spożycie w stołówce Spożycie Rys. 18. Porównanie z normą średniej wartości odżywczej spożytego pożywienia w stołówce i z dodatkiem odżywki przez zapaśników w stylu wolnym, nie obniżających masy ciała, podczas zgrupowania treningowego w kwietniu 1980 r. w COS-Oddzial w Zakopanem (wg Celejowej i wsp. 1980) Szybkość rehydratacji zależy też od objętości pobieranych płynów. W badaniach uzyskano maksymalną szybkość opróżnie- nia żołądka, jeśli podano płyn o objętości 600 ml. Praca o umiar- kowanej intensywności, do 70% maksymalnego zużycia tlenu, nie wpływa na czas opróżniania żołądka z płynu. Ale podczas wysiłków o dużej intensywności, według badań Costilla i Saltina (1974), nawet niewielkie dodatki składników odżywczych mogą opóźniać lub blokować opróżnianie żołądka. Z tego też powodu potrzebny jest odpowiednio długi czas przed startem na wypicie napoju odżywczego, drobnymi łykami, z przerwami. Zastosowanie mają różne napoje, sporządzane z preparatów odżywczych, dobrane do indywidualnych upodobań smakowych zawodników. Ale odwodnienie jest zawsze „złem koniecznym".

  • Jak zwiększyć masę ciała?

    Zdarza się, że według zgodnej opinii trenera i lekarza należy dążyć do podniesienia masy ciała zawodnika, co może mieć miejsce np. w wyższych kategoriach wagowych. Wtedy należy odwrócić postępowanie: należy starać się, by zawodnik pobierał pożywienie o wyższej wartości energetycznej niż wydatkuje energii, czyli by jego bilans energii był dodatni. Należy to czynić również stopniowo. Przy czym trzeba zwiększać nie tylko ilość pożywienia, lecz także obciążenia treningowe. W ten sposób zawodnik, spo- żywając więcej pożywienia nie będzie przybierał na wadze kosztem rozrostu tkanki tłuszczowej, która zawsze jest wrogiem sprawności fizycznej, lecz kosztem rozrostu mięśni, dzięki czemu poprawi się jego technika (wzmożony trening) i siła. Kontrolę można prowadzić w ten sposób, jak podano wyżej, tj. przez systematyczne ważenie zawodnika i pomiary antropometryczne fałdu skórno- -tłuszczowego, na podstawie których można z odpowiedniego wzoru wyliczyć masę poszczególnych tkanek (Piechaczek 1975). W obydwu przypadkach, zarówno przy obniżaniu jak i przy* podwyższaniu masy ciała, należy konsumować więcej niż trzy posiłki dziennie ale o małej objętości. Wówczas bowiem, czego dowiodły liczne badania naukowe, występuje tendencja do od- kładania się w organizmie więcej białka w tkankach niż tłuszczu (Fabry 1964).

  • Racjonalna dicta odchudzająca

    Bardzo niekorzystnie wpływają na zdrowie i samopoczucie zawodnika drastyczne głodówki i stosowanie diety skrajnie jedno- stronnej. Zawodnik głodny popada w depresję i załamuje się, tracąc często wolę walki i zwycięstwa. Odpowiednio dobrana dieta odchudzająca powinna być wszech- stronna, co zawsze obowiązuje w żywieniu. Oznacza to, że dieta powinna zawierać wszystkie niezbędne składniki pokarmowe, choć w innych proporcjach. Nie wolno zbytnio ograniczać białka, jako materiału budulcowego dla mięśni, których siła zależy od ich masy. Nie należy też zmniejszać ilości witamin i związków mine- ralnych. Ale trzeba ograniczyć wartość energetyczną pożywienia, zmniejszając drastycznie ilość tłuszczów i węglowodanów. Ogra- niczamy więc ilość tłuszczów jadalnych: smalcu, margaryny, oliwy, służących do obróbki kulinarnej. Jednakże ilość masła i olejów roślinnych zmniejszamy tylko w niewielkim stopniu, masła jako dodatku do chleba, a olejów jako dodatków do su- rówek i sałatek, ze względu na ich wartość biologiczną (witaminy A, D, E, K) i z uwagi na samopoczucie zawodnika. Tłuste produkty spożywcze należy albo w ogóle wyeliminować, albo ograniczyć do minimum. A więc, należy podawać chude mleko (2% tłuszczu), chude białe sery, chudą wołowinę, chudą cielęcinę, kurczaki, chudą kurę, indyka, chude ryby (fladry, szczupaki, dorsze), chudą szynkę, polędwicę, kiełbasę szynkową, parówki itp. Tłuste gatunki wędlin (kiełbasy: jałowcowa, myśliwska, kra- kowska, kiszka pasztetowa itd) można podawać w bardzo małych ilościach, 20-30 g, jako dodatek do podstawowej potrawy, w celu uniknięcia monotonii w żywieniu. 12 — Rekord na talerzu.. 177 mg 2160 1850,1 I | Straty sodu w pocie termiczny w saunie odwadniającej ITTn Bilans sodu 736,2 J. 200 Grudzień 1979 Kwiecień 1980 Zgrupowanie Ryc. 19. Porównanie ilości wadalonego sodu w pocie termicznym oraz bilansu sodu u zapaśników w stylu wolnym podczas badań w grudniu 1979 r. w GOS-Oddział w War- szawie, kiedy nie spożywali odżywki i w kwietniu 1980 r. w COS-Oddział w Zakopanem, kiedy spożywali odżywkę (wg Celejowej i wsp. 1981) Główną techniką kulinarną będzie gotowanie, pieczenie na ruszcie lub rożnie i duszenie. Dla urozmaicenia można też stoso- wać smażenie, lecz bez dodawania tłuszczu, posługując się teflo- nowymi patelniami. Do minimum należy ograniczyć podaż cukru i słodyczy oraz słodkich deserów. Mało też należy podawać produktów zbożowych, jako wysokoenergetycznych, a więc chleba i pieczywa, kaszy i makaronów oraz ziemniaków. Lecz, należy dbać o dostateczną ilość błonnika w pożywieniu, co zapewni ciemne pieczywo, chleb chrupki i dodatek do potraw otrębów pszennych. Trzeba też mniej solić potrawy, aby nie pobudzać pragnienia, gdyż musimy ograniczać picie napojów i czystej wody. Wobec drastycznego zmniejszenia wartości energetycznej po- żywienia i jego objętości, należy dobierać produkty, które dobrze wypełniają żołądek i długo w nim zalegają, co zapobiegnie nę- kającemu uczuciu głodu. A więc będziemy podawać jaja goto- wane na twardo, ogórki, kalafior, kapustę, brukselkę, marchewkę, jabłka ze skórą (ryc. 20), sałatę, szpinak, szparagi, kabaczki. Jeśli dostępne są, to także zawierające witaminę C pomidory, pomarańcze i cytryny. Natomiast musimy unikać owoców su- szonych, które są wysokoenergetyczne, jak daktyle, figi, śliwki, morele itp. Trzeba też w rozsądnych granicach sięgać po wino- grona i bananv, które zawierają dużo węglowodanów, odpowiednio 17,3 i 17% (Wysokińska 1972). 3 U O ABC Ryc. 20. Rozmieszczenie witaminy C w jabłku (wg Jarczyka 1958) Produkty spożywcze o wysokiej i niskiej wartości energetycz- nej podano w tab. 87. W tab. 88 zaś wagę wybranych produktów spożywczych o wartości 100 kcal (418,4 kJ), co może być pomocne przy układaniu diety odchudzającej. W tab. 89 podano przykład, jak można zmodyfikować jadłospis „normalny", przeznaczony dla całej grupy sportowców, żywionych w stołówce, na dietę odchudzającą, tak by zawodnicy obniżający masę ciała przed zawodami nie odczuwali swej „inności", gdyż mają to samo na stole lecz tylko w zmniejszonych ilościach. Działa to bardzo korzystnie na stan równowagi nerwowej. Z całą surowością należy zabronić stosowania wszelkich odchudzających pastylek i preparatów farmakologicznych. Są to przeważnie substancje hormonalne, przeznaczone dla ludzi chorych na nadczynność lub niedoczynność gruczołów dokrewnych. Tego rodzaju patologiczne podłoże nadwagi nie występuje u spor- towców. Tu jedynym winowajcą jest za duży dowóz energii z pożywieniem w stosunku do dobowego wydatku energetycznego. Wartość energetyczna pożywienia i wydatek energii muszą się równoważyć (bilansować). W przeciwnym razie każda kaloria (dżul) spożyta w nadmiarze zamieni się w tkankę tłuszczową. I na odwrót — obniżanie podaży kalorii (dżuli) przy zwiększeniu wydatku energetycznego doprowadzi do spadku masy ciała. Tabela 87. Wartość energetyczna 100 g różnych produktów spożywczych (dokonano wyboru wg Szczygła i wsp., 1972) Produkty rynkowe wysokoenergetyczne Nazwa kcal kJ Pieczywo 231-298 967,0-1209,7 Kasze i makarony 342-376 1431,5-1573,9 Mąka 339-347 1419,1-1442,4 Ryż i płatki owsiane i 349-391 1460,9-1297,4 Mleko w proszku 356-489 1408,2-2047,0 Sery twarogowe homogenizowane — tłuste 150 627,9 Sery żółte 232-382 971,2-1599,1 Margaryna i masło 738-748 3089,3-3131,1 Inne tłuszcze jadalne 477-900 1996,7-3767,4 Baranina do 326 do 1364,6 Wieprzowina do 481 do 2013,5 Kiełbasy do 395 do 1653,5 Szynka średnio tłusta i tłusta do 429 do 1795,8 Kiszki 263-347 1100,9-1442,4 Gęś do 337 do 1410,7 Kaczka do 181 do 757,7 Ryby tłuste (makrela, halibut, łosoś, węgorz) do 197 do 824,6 Konserwy mięsne do 333 do 1393,9 Konserwy rybne do 401 do 1678,6 Cukier 399 1670,2 Miód 319 1335,3 Lody i słodycze 173-574 724,2-2402,8 Dżemy i marmolady 240-264 1004,6-1105,1 Syropy owocowe 267-269 1117,7-1126,0 Orzechy 316-432 1322,8-1808,4 Strączkowe suche 339-449 1419,1-1879,5 Owoce suszone 260-332 1088,4-1389,8 Produkty rynkowe niskoenergetyczne Mleko 2% 48 200,9 Maślanka 34 142,3 Kefir 44 184,2 Ser twarogowy 100 418,6 Cielęcina chuda 82 343,3 Konina 79 330,7 Wołowina chuda 118 493,9 Podroby 84-176 351,6-736,7 Indyk 81 339,1 c.d. tab. 87 Produkty rynkowe niskoenergetyczne Nazwa kcal kJ Kurczę 50-112 209,3-468,8 Kura chuda 77 322,3 Ryby chude (flądra, dorsz, szczupak) 29-47 121,4-196,7 Ryby średnio tłuste (karp, pstrąg, karmazyn, szprot, śledź) 49-87 205,1-364,2 Owoce świeże 23-39 96,3-163,3 Ziemniaki 66 276,3 Warzywa świeże 14-44 58,6-184,2 Nektary i soki pitne 38-91 159,1-380,9 Kompoty 83-106 347,4-443,7 Tabela 88. Waga (w gramach) 100-kaloryjnej (418,6 kJ) porcji jadalnych części nie- których produktów (w zaokrągleniu) wg Szczygła i wsp. 1972) Waga 100- Waga 100- Nazwa produktu kaloryjnej Nazwa produktu kaloryjnej porcji (w g) porcji (w g) Oliwa, smalec, tłuszcze utwardzone 11 Chleb razowy 45 Słonina wędzona 12 Kurczę średnio tłuste 50 Masło, margaryna 14 Mięso cielęce 81 Gęś tuczona 20 Ziemniaki 112 Mięso wieprzowe (średnio) 22 Dorsz 125 Szynka 23 śliwki 140 Cukier 25 Gruszki 147 Suchary 28 Mleko pełne 164 Ryż, groch 28 Jabłka 200 Sery pełnotłuste 30 Marchew 260 Mąka, kasze 30 Kapusta świeża 312 Miód 31 Szpinak 370 Węgorz 35 Kalafior 400 Mięso wołowe, średnio | tłuste 36 Rabarbar 555 i Bułki 41 Sałata 555 | Chleb pszenny biały 42 Ogórki 625 Tabela 89. Przykładowy jadłospis dla zapaśników w stylu wolnym na średnią masę ciała 76 kg i jego modyfikacja (dieta odchudzająca) dla zapaśników o śred- niej masie ciała 60 kg (sezon letni) (wg Celejowej i wsp. 1980: Nazwa posiłku Nazwa potrawy lub produktu Ilość w gramach Okres Okres II*- Dieta Uwagi 1 2 3 4 5 I. Śniadanie Płatki owsiane na mleku 250 280 125 [:. dodano 30 g cukru do . okresu II Chleb praski masło ; bułka szynka śred. tłusta ser twarogowy tłusty flądra wędzona powidła kawa z mlekiem czarne jagody 200 25 40 60 100 50 250 210 200 25 40 60 60 100 50 260 ■ 218 50 10 40 50 woda min. 1/2 butelki 300 dodano 10 g cukru na II okres dodano 8 g cukru do ok. II dieta bez cukru 1 II. Obiad barszcz czerwony zabiel. ziemniaki do barszczu chleb praski pieczeń wołowa kluski francuskie kapusta duszona surówka z papryki, porów i jabłek budyń sos waniliowy do budyniu mleko woda mineralna bułeczka maślana praliny truskawki 250 150 100 90 270 170 150 145 100 250 1 but. 1 szt. 100 250 150 100 90 270 170 150 145 100 250 1 but. 1 szt. 50 200 150 90 60 60 150 125 1 but. 1 szt. 200 — III. Kolacja Omlet z pieczarkami kiełbasa zwyczajna 150 40 150 50 75 i : 1 Przewidziano 3 główne posiłki, z tym, że II-gie śniadanie zostało włączone do I-go śniadania, a podwieczorek do obiadu. Zależnie od planu treningowego i pory treningów należy wybrać produkty np. ciastko, napój lub owoc do spożycia jako II-gie śniadanie i podwieczorek, lub jeden z tych posiłków. * Okres I-szy mniej intensywnego treningu ** Okres Il-gi intensywnego treningu i zawodów i 1 2 3 4 i 5 kiełbasa żywiecka 20 _ chleb praski 100 100 — — masło 10 10 — — miód 70 70 40 — kefir 250 250 125 — herbatniki .,Alberty" 50 50 — j — herbata (cukier) i 40 40 10 — truskawki GO 60 100 j — Cd. tab. 89 Wartość odżywcza jadłospisów* (w tab. 89) Rodzaj Wartość Węglo- jadłospisu energet. Białko Tłuszcz wo- Wapń Wit. Bj Wit. C kcal Cr e s dany » mg mg (MJ) rt e Okres I 5140 194 160 731 2,9 3,6 250 (21,51) Okres II 5565 199 172 806 2,9 3.7 313 (23,29) Średnio 5352 196 166 768 2,9 3,6 281 (22,40) I Średnia norma 5350 197 105 766 3,2 3,4 286 (22,38) % normy 100 99 100 100 93 105 98 Dieta 1892 85,4 80,7 213,7 0,8 1,8 327,3 (7,92) Norma 386S 142,8 130,9 535,5 1,5 1,6 108, (16,19) - j % normy 48,9 59,8 61,6 39,9 53,3 106 303 * Wartość odżywcza brutto tj. wg produktów rynkowych. Na odpadki w trakcie procesu technologicznego oraz odpadki talerzowe należy odliczyć 10-20%, by uzyskać wartość netto — spożycia pożywienia.