A A A

Odżywki w sporcie

We współczesnym sporcie wyczynowym obserwujemy stały wzrost wydatku energetycznego. Równolegle należałoby zwię- kszać ilości pożywienia, lecz pod tym względem istnieją okreś- lone granice. Powyżej tych granic ustrój sportowca nie jest w sta- nie przyjąć, strawić i przyswoić pożywienia. Z tego powodu stało się koniecznością poszukiwanie takich środków odżywczych, które by przy małej objętości i niewielkim obciążeniu składnikami balastowymi dostarczały jak najwięcej składników pokarmowych. W ostatnich latach wyprodukowano w wielu krajach różno- rodne odżywki. W okresie treningu i zawodów powinny one wspomagać mobilizację glukozy z glikogenu mięśniowego. Pro- ces ten przyspiesza podawanie glukozy lub fosforanów, które są składnikiem odżywek. W tymże celu ich komponentą są także kwasy: glutaminowy, cytrynowy i jabłkowy, które wy- wierają wpływ na wzmożenie aerobowego utleniania, zmniej- szenie ilości kwasu mlekowego we krwi i na przyspieszenie od- nowy (Jakowiew 1976). W skład różnych mieszanek odżywczych wchodzą też witaminy, szczególnie C, A, E, B1; B2, B6, PP. B12, B15 (Efremów i wsp. 1973). Głównym składnikiem odżywek mineralnych podawanych w okresie zawodów, kiedy zawodnicy obficie się pocą są: sód i potas oraz mikroelementy: żelazo, mangan, cynk i inne (Urbanek 1976, Schneider 1975, Rogozkin 1976). W skład preparatów białkowych wchodzą przede wszystkim hydrolizaty białka i wolne aminokwasy. Preparaty proteinowe podaje się w okresie zawodów, między star- tami i w okresie odnowy, kiedy należy szybko uzupełnić straty, a nie przyjmować naturalnego pożywienia w pełnym zakresie. Odżywki spełniają także rolę w okresie treningowym, kiedy trzeba zmniejszyć objętość pożywienia.

  • Rodzaje odżywek

    Przedsiębiorstwa produkujące odżywki strzegą je wprawdzie patentami, lecz w gruncie rzeczy podstawowe cechy odżywek są wspólne. Są to albo preparaty czysto węglowodanowe, mine- ralne lub białkowe, albo kompleksowe w najróżniejszych kombi- nacjach : węglowodanowo-witaminowe, węglowodanowo-witamino- wo-mineralne, te same z dodatkiem hydrolizatu białka, wolnych aminokwasów i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Najprostszym stosowanym w sporcie preparatem węglowo- danowym jest czysta glukoza. Można ją spożywać w dość dużej ilości ponieważ ten biały proszek jest słabo słodki. Jest on łatwo rozpuszczalny w wodzie. Jako cukier prosty, glukoza jest przy- swajalna wprost do krwi i efekt jej działania jest szybki. Dlatego nie należy spożywać zbyt dużo glukozy na raz, by nie dopro- wadzić do hypoglikemii, czyli spadku poziomu cukru we krwi. Preparaty witaminowe podaje się w formie pojedynczych witamin, gdy wiadomo, że w pożywieniu jest ich wyraźnie brak, albo wzrasta na nie zapotrzebowanie. W okresie późnej zimy, przedwiośnia i wiosny w pożywieniu zaznacza się niedobór wita- miny C i wtedy celowe jest podawanie jej lub lepiej Rutinoscor- binu, tj. witaminy C i P, jeśli nic ma możliwości wzbogacenia pożywienia koncentratem produktu naturalnego, np. z owocu róży lub bogato witaminowym przetworem, jak przeciery z czar- nych porzeczek, truskawek lub mrożonek. Calgam, czyli witamina B15 lub kwas pangamowy to związek produkowany w Związku Radzieckim i importowany do Polski. Można go podawać przed długotrwałymi zawodami i w okresie odnowy, wpływa bowiem na wzrost zapasów glikogenu w mię- śniach i w wątrobie, uodparnia na hipoksję i ma właściwości lipotropowe. Jedna tabletka „Calgamu" zawiera 50 mg witaminy B15 (Jakowlew i wsp. 1965). W Polsce produkuje się dla sportowców multiwitaminowy preparat „Pol-Vita 1", lecz można też pod kierunkiem lekarza korzystać z preparatów ogólnie dostępnych w aptekach, jak „Multiwitamina", B-complex", „Vitastol", „Visolvit", „Rosavit", „Orvit" i inne. Preparatem mieszanym, dostarczającym witamin z grupy B i witaminę C oraz dostarczającym dużo energii jest „Pol-Vita OV", a także produkowana w Polsce odżywka „Pol-Vita OC", która zawiera duże ilości witaminy C (Raczyńska 1985). Najczęściej stosowanym preparatem mineralnym w sporcie są drażetki wapnia, fosforu i żelaza. Mogą to być także preparaty mineralno-tonizujące, takie jak „Sal-Yichy" i „Granulofosfat". Po dużej utracie potu i w celu zapobiegania zbyt obfitemu poceniu się podaje się pastylki soli kuchennej (NaCL.1 i potasu. Przykładem wielostronnej odżywki mineralnej, zawierającej makro- i mikroelementy, lecz także witaminy i nieco węglowo- danów, może być „Izostar", produkowany przez szwajcarską firmę „Wander". Znajduje ona zastosowanie przy rekompen- sowaniu strat wody i związków mineralnych wraz z potem pod- czas zawodów i w okresie regulowania masy ciała (Celejowa i wsp. 1983). Czystych preparatów białkowych nie spotyka się wśród ofe- rowanych odżywek dla sportowców. Zwykle jest to preparat kompleksowy, o zawartości białka i aminokwasów sięgającej do 90%, z dodatkiem innych składników pokarmowych, głównie węglowodanów i składników mineralnych. Jako przykład można wymienić preparat polski „Sportovit Rapid" zawierający łatwo przyswajalne i pełnowartościowe białko oraz węglowodany i skład- niki mineralne, a także produkcji szwajcarskiej firmy „Wander" preparat „Protein-Pur", w skład którego wchodzą na 100 g odżywki: białko — 88 g, tłuszcz — lg, sód — 63 mg, potas — 62 mg, wapń — 63 mg, magnez — 30 mg, fosfor — 70 mg, żela- zo — 2,9 mg. Wartość energetyczna — 1534 kJ. W Polsce można też korzystać z preparatów produkowanych z białka mleka w postaci kazeinianu sodu i białczanu sodu. W ZSRR produkuje się w dostosowaniu do każdej dyscypliny sportowej kompleksowe preparaty węglowodanowo-witaminowe z dodatkiem związków mineralnych, w formie proszku i kostek. Z proszku sporządza się napoje, kostki ssie się na dystansie lub w przerwach między startami. W chłodne dni podaje się ciepły napój, podczas upałów — letni (nie zimny!). Na trening zabiera się napój w termosach, aby go wypić podczas przerwy, a także na trasę zawodów, jednorazowo — nie więcej niż pół szklanki. W Polsce, szczególnie w okresie odnowy, może znaleźć zasto- sowanie „Apivit", preparat, produkowany z mleczka pszczelego. Zawiera on witaminy: Bv B2, B6, biotynę, inozytol, kwas foliowy, kwas pantotenowy i niewielkie ilości witaminy C. Mleczko pszczele, jako wyciąg z pyłków kwiatowych, zawiera wiele enzymów, które dodatkowo korzystnie wpływają na funkcjonowanie or- ganizmu. „Glucovit" — polski prosty preparat, o zawartości glukozy i witaminy G, wyświadczył już niejednemu sportowcowi przysługę. Podaje się go przed startem, na trasie długotrwałych zawodów, w przerwie w grach sportowych i w okresie odnowy. Wielce korzystne w żywieniu sportowców są koncentraty naturalnych produktów w formie płynnej, półpłynnej, sproszko- wanej. Ich niepodważalnym walorem jest zachowanie wzajemnych stosunków między składnikami pokarmowymi, które przy poda- waniu sztucznych preparatów mogą być łatwo zakłócone. Koncentrat owocu róży to proszek zawierający 700 mg % witaminy C. 1 łyżeczka herbaciana zawiera 35 mg witaminy G. Można więc łatwo wzbogacić tym koncentratem napoje, zupy, kompoty itp. Mleko w proszku jest prawie całkowicie pozbawione wody (jej zawartość nie przekracza 5%), dzięki czemu zawiera znacznie więcej białka niż płynne mleko, bo aż 25%. Prócz tego zawiera tłuszcz — 27% i węglowodany — 35%. Występuje w nich w du- żych ilościach wapń, witamina A i witaminy z grupy B. Wartość energetyczna sięga 485 kcal/100 g (2029,2 kJ/100 g) (Wysokińska 1972). Mleko w proszku wyprodukowane z chudego mleka jest korzystniejsze w żywieniu sportowców, gdyż zawiera jeszcze większe ilości białka i cukru mlecznego, a prawie wcale nie zawie- ra tłuszczu. Także wartość energetyczna takiego mleka jest niższa. Mleko w proszku można dodawać do zup, pieczywa, ciast, deserów, koktajlów mleczno-owocowych itp. W okresach, kiedy zawodnik nie ma możliwości spożywania pełnych posiłków, tj. podczas częstych startów lub treningów, napój, sporządzony z mleka w proszku z dodatkiem miodu i żółtka jaja kurzego, doskonale odżywi zawodnika, a przy tym nie ob- ciąży jego przewodu pokarmowego. Mleko zagęszczone otrzyanuje się dzięki częściowemu odparo- waniu wody. Zachowuje ono pełną wartość witaminową. Zasto- sowanie może znaleźć takie, jak mleko w proszku. Dużym i to zasłużonym powodzeniem wśród sportowców cieszą się soki i napoje ze świeżych owoców i warzyw, lub ich przetwory. Zawierają one komplet witamin oraz makro- i mikro- elementy. Przewaga naturalnych napojów nad preparatami far- makologicznymi jest ogromna, bo są tu zachowane niezbędne proporcje między składnikami i nie trzeba obawiać się prze- dawkowania, zwłaszcza mikroelementów. Najbardziej godne po- lecenia są produkowane w Polsce: sok z czarnej porzeczki, poma- rańczy, jabłkowo-pomarańczowy, marchewkowy i inne. Znako- mite są też przeciery, kompoty i desery z owoców i warzyw. Wszystkie odżywki produkowane w Polsce i sprowadzane z zagranicy, muszą być poddawane kontroli i badaniom, w celu stwierdzenia, jaki wywierają wpływ na organizm sportowca. Należy stosować tylko takie odżywki, których skład jest całko- wicie ujawniony. Bywa bowiem, że wśród tzw. środków emul- gujących i dodatków smakowych, nic sprecyzowanych bliżej w składzie preparatu, mogą być środki dopingujące, np. w pre- paratach białkowych — sterydy anaboliczne. Podawanie odżywek, a zwłaszcza ich dozowanie, musi się od- bywać bezwzględnie pod kontrolą lekarza sportowego. Mimo to istnieje zawsze niebezpieczeństwo przedawkowania pewnych składników, dlatego lepiej ze sztucznych odżywek korzystać tylko okresowo. Odżywki można i należy podawać zawodnikom w różnej formie, najlepiej jako wzbogacone nimi produkty spożywcze, czekolada białkowa, biszkopty, herbatniki, cukierki witaminizowane. Mogą to być drażetki i krople, które tak można zmieszać z potrawami, by zawodnik nawet o tym nie wiedział. Większość bowiem reaguje na różnokolorowe drażetki, jak na lekarstwa, których zdrowy człowiek nie potrzebuje. Ci, widząc pełen spodeczek drażetek, dyskretnie je wyrzucają. Ale innym taki widok jest wręcz potrzebny do dobrego samopoczucia. Należy się z tym liczyć, jak i z innymi dziwactwami sportowców, i indywidualizować sposób podawania odżywek (Todhunter 1973). Organizm sportowca — to jedność tego co fizyczne i tego co psychiczne. Zachwianie równowagi między nimi powoduje często krach. Dlatego zadaniem racjonalnego żywienia, smacznie przyrządzonego i podanego estetycznie, w miłym otoczeniu, jest także przekonanie zawodnika, że jest otoczony troską i dobrą opieką, co współtworzy u niego dobre samopoczucie, wolę walki sportowej i motywację do zwyciężania.